Awgrymiadau ar gyfer gwella ansawdd gwaith ysgrifennu
_______________________________                   Yn ôl..

Er mwyn datblygu gwaith ysgrifennu plant bydd yn rhaid dechrau trwy ddadansoddi’r hyn y maent yn gallu ei wneud eisoes. Y cam nesaf fydd eu cymell yn gyson i gynnwys y nodweddion datblygol canlynol yn eu gwaith:

Enghreifftiau o’r frawddeg seml, a’r un sydd fwyaf cyfarwydd i blant, yw’r canlynol:
    
‘Mae’r oen yn pori yn y cae.’

‘Roedd llawer o ddynion yn gweithio ar y tir.’

‘Cefais anrhegion diddorol ar fy mhen-blwydd.’

Brawddegau sy’n ‘dweud un peth’ ydy’r rhain fel arfer, ac, yn ôl trefn y gystrawen Gymraeg, y ferf sy’n cychwyn y frawddeg.

 

Datblygiadau posibl :

1. Mae’r cysyllteiriau ‘a’, ‘ac’ neu ‘ond' yn caniatau i ni gael dau gymal cydradd a dwy ferf.

‘Fe gyrhaeddodd yr ysgol yn hwyr ac fe ymddiheurodd’.

‘Rhedodd nerth ei draed ond fe gafodd ei ddal cyn iddo gyrraedd y ty.’

Mae plant ifanc iawn yn defnyddio llawer o ‘ac’ (gormod o lawer mewn rhai darnau lle nad oes atalnod llawn o gwbl!) tra mae’n rhaid eu hannog yn gyson i ddefnyddio ‘ond’.

 

2. Mae ansawdd gwaith llafar ac ysgrifennu yn gwella wrth i blant ddefnyddio cysyllteiriau sy’n creu brawddegau efo prif gymal ac is-gymal :

‘Pan fydda’i yn fawr dw’i am fod yn beilot.’

‘Os bydd hi’n bwrw glaw chawn ni ddim chwarae ar y cae.’

‘Oherwydd fod angen symud y glo cafodd rheilffyrdd eu hadeiladu.’

‘Er i Mr Hughes ei rybuddio mi aeth dros y wal i nôl y bêl.’

Wrth gwrs, fe ellir newid y drefn a chadw’r ystyr:

‘Dw’i am fod yn beilot pan fydda’i yn fawr,’

 

3. Nodwedd arall o frawddegau mwy aeddfed yw’r defnydd o ymadroddion bychan - yn ymwneud ag amser - un ai i gychwyn y frawddeg neu oddi mewn iddi :

‘Fel arfer byddai’r Rhufeiniaid yn gosod baddonau yn eu tai.’

‘Mae gwylio Lerpwl yn chwarae yn rhoi pleser i mi bob amser.’

‘Ambell dro fe fyddwn yn clywed y brain yn crawcian yn y coed.’

‘Daeth mwy o ddyfeisiadau yn raddol i helpu’r gweithwyr.’

 

4. Dyma arwain yn naturiol at briod-ddulliau, sydd yn cyfoethogi’r brawddegau bob amser (ond iddyn nhw beidio cael eu gor-ddefnyddio!) :

ymhen hir a hwyr â’i ben yn ei blu wrth eu bodd

cyn bo hir cael a chael dros ben llestri

o dipyn i beth bob hyn a hyn ...

 

5. Yn gyffredinol mae plant yn ei chael yn anodd i ddefnyddio’r gorffennol amherffaith, sef berfau yn diweddu ag ‘-ai’ neu ‘ent’, ond mae cyfansoddi brawddegau fel hyn yn sicr o wella ansawdd yr ysgrifennu:

‘Byddai pobl Oes y Cerrig yn hela am eu bwyd ...’ (yn hytrach na ‘Roedd ...’)

‘Gwyddai Siân yr ateb ond roedd hi’n rhy swil i’w ddweud o.’

‘Arferai’r llongwyr dreulio misoedd hirion ar y môr a byddent yn hiraethu am eu teuluoedd.’

Dim ond trwy ddarllen deunydd da i’r plant, a thynnu eu sylw at bethau fel hyn, y deuant i ymglywed ag ymadroddi diddorol.

 

6. Yr un modd efo’r ffurf amhersonol - berfau sy’n gorffen ag ‘-ir’ a ‘-wyd’. Yn aml fe ddeuir ar draws y ffurfiau hyn mewn testunau ffeithiol, sy’n tanlinellu pa mor bwysig ydy hi i annog plant i ddarllen deunydd o’r math hwn :

‘Cynhyrchir nwyddau o bob math ar gyfer eu gwerthu yn y farchnad’

‘Adeiladwyd pontydd i groesi’r Fenai.’

 

7. Nodwedd arall o ysgrifennu plant sy’n haeddu ei datblygu yw’r defnydd o adferfau. Mae’r rhain yn cryfhau’r ‘gwneud’ (berfau) llawn cymaint ag y mae ansoddeiriau yn cryfhau’r ‘pethau’ (enwau).

‘Dringodd yn ofalus o fodfedd i fodfedd.’

‘Darllenais y nodyn yn frysiog cyn ei daflu’n ddifeddwl i’r tân.’

Ar lefel mwy elfennol, wrth gwrs, y mae angen meithrin iaith lafar o ansawdd dda. Hon, wedi’r cyfan, sy’n sail i’r gwaith ysgrifennu.

Felly, mae hi’n bwysig gweithio yn ddyfal-gyson ar ddileu’r gwendidau sy’n britho eu sgwrsio; gwendidau fel:

... am bod roedd o’n sâl ... ... mae hi wedi mynd i’r doctor ...

... lle mae o’n mynd i ... ... roedd nhw wedi ...

... nath fi weld o ddoe ...

* Nid enwi’r termau - fel prif gymal ac is-gymal - sy’n angenrheidiol, eithr eu defnyddio.

Un dull syml o gael plant i ddefnyddio is-gymalau yw eu hannog i lunio brawddegau sy’n cychwyn gyda :

Pan ... Os ... Wedi ...

Oni bai ... Pe ...

Fel y ...

Prin iawn yw’r plant sy’n ysgrifennu fel hyn :

‘Mae mam, sy’n gweithio fel cogyddes yn yr ysgol, am roi’r gorau iddi yr haf nesa.’

‘Roedd hi’n daith flinedig, anodd, ond roeddwn yn benderfynol o lwyddo’r tro hwn.’

Nid mater o ddefnyddio geirfa gymhleth a dieithr yw ysgrifennu gwell Cymraeg (neu Saesneg), ond mater o osod y geiriau bach a wyddom yn barod yn y llefydd iawn.

Len Jones