| Nodweddion Datblygol
Sillafu ______________________________________  Sillafu , mae’n debyg, yw’r wedd fwyaf cyhoeddus sydd i’r grefft o ysgrifennu. Dyna’r rheswm dros i gynifer o bobl, yn wleidyddion ac yn aelodau cyffredin o’r cyhoedd, ystyried mai sillafu yw’r wedd bwysicaf o’r grefft. O’r herwydd mae tuedd i athrawon roi llai o sylw i hanfodion eraill fel atalnodi, cyfanrwydd y darn, dewis priodol o gystrawen a gair a chydlynnedd brawddegolGwelir yn gyson mewn ysgolion fod cryn sylw yn cael ei roi i sillafu yn y weithred o ymateb i waith plant. Yn wir, y mae dangos i blant fod gwallau sillafu yn britho eu gwaith ysgrifennu yn un o’r nodweddion mwyaf cyffredin o’r broses farcio. Yn ogystal â hyn fe fuddsoddir arian mewn cynlluniau masnachol sydd yn ymwneud yn benodol â sillafu ac fe dreulir cyfnodau dysgu cyson yn ymarfer sillafiadau, gan amlaf trwy weinyddu profion sillafu wythnosol.Yn wyneb hyn, mae’n rhyfedd fod anallu plant i sillafu yn dal i beri pryder i athrawon, ond felly y mae hi. Beth yn fwy sydd ei angen , felly?RHAN 1 Graddau o Gywirdeb Un ffactor a anwybyddir yn aml yw’r dadansoddiad o natur gwendidau plant wrth sillafu. Dosbarthwyd datblygiad mewn meistrolaeth plant ar sillafu i wahanol gategoriau gan Gentry a Newman ac er na ddylid eu hystyried yn gategoriau ecscliwsif mewn unrhyw fodd y maen nhw yn cynnig darlun o raddau’r feistrolaeth: Cyfatbrebu Cynnar: yma mae’r plentyn yn cyfathrebu trwy ysgrifennu rhai llythrennau , neu fath o lythrennau mewn rhes, neu’n wir yma ac acw ar y papur, ond heb iddynt fod yn cynrychioli swn penodol nac yn cael eu rhannu i eiriau. Mae ei ysgrifennu yn gyfyngedig i’r ychydig o ‘lythrennau’ sy’n gyfarwydd iddo.
Sillafu Cyn-ffonetig: yma mae’r plentyn yn arddangos mwy o gyfatebiaeth rhwng swn a symbol (llythyren) ac mae yn ymwybodol o gyfeiriadedd print ac o’r egwyddorion ‘chwith-de’ a ‘top-i’r-gwaelod’ wrth ysgrifennu. Yn aml fe fydd llafariaid ar goll o fewn sillafiadau geiriau e.e. mnd (mynd) gnd(gwneud).
Sillafu Ffonetig: dyma’r cyfnod pan fydd dylanwad ‘y swn yn y glust’ yn drwm ar sillafiadau, a llawer o’r geiriau a ddefnyddir yn cael eu sillafu yn union fel y maen nhw yn cael eu dweud. Yn y cyfnod hwn bydd llawer o drefn resymegol yn nodweddu’r sillafu a sylw yn cael ei roi i sillafau o fewn geiriau (tynu, hwul, rhedag, chwarau , cyrnud. ..).
Sillafu Lled-gywir: erbyn hyn mae cam pwysig wedi ei gyrraedd a’r plentyn yn sylweddoli fod mwy i’r broses na chynhyrchu cyfatebiaeth ‘swn-i-symbol’ yn unig. O’r herwydd fe fydd yn sylweddoli fod y llythyren ‘y’ yn gallu cyfleu dau swn posib ac nad yw rhoi un ‘n’ yn ddigon yn aml (er bod y glust yn cael ei bodloni gan un ‘n’). Yr hyn sy’n digwydd yw fod mwy o ddibyniaeth ar y llygad yn amlygu ei hun a bod ymwybyddiaeth y plentyn o batrymau sillafu, ( e.e. deuseiniaid fel ae/oe/wy…) yn datblygu. Lle’r oedd yn sillafu ‘traud’a ‘hwul’ mae bellach yn sillafu ‘traed’ a‘hwyl’. Gall y plentyn ddysgu cyffredinoli ynglyn â phatrymau a rheolau, a bod ystyron geiriau yn gallu cynnig help i’w sillafu.
Sillafu Confensiynol: bellach mae’r plentyn wedi meistroli sillafu i
raddau helaeth ac mae ganddo stôr o eiriau cywir-eu-sillafiad yn ei ben. Mae’n
ymwybodol o dueddiadau a phatrymau ac yn gallu defnyddio gwahanol strategaethau i
gynorthwyo ei sillafu. Mae’n gwybod pan fydd gair yn ‘edrych yn iawn’ - mae’rllygad yr un mor bwysig â’r glust iddo.
Bydd sillafwyr da yn brasgamu trwy’r cyfnodau ac wedi cyrraedd y cyfnod olaf ymhell cyn iddynt adael yr ysgol gynradd. Yn wir, mae’r plant hyn yn dangos aeddfedrwydd sillafu cyn bod yn 7 oed , nid trwy fod yn berffaith gywir eu sillafiadau yn ddi-feth, ond trwy ddangos cysondeb cynyddol yn eu hymdrechion a thrwy arddangos ymwybyddiaeth gynnar o batrymau sillafu.Rhai Trafferthion Penodol Cam-ynganu: Gwelir nifer o blant (nifer cynyddol y dyddiau hyn, mae’n debyg ) sy’n anaeddfed iawn yn eu meistrolaeth o’r iaith lafar; mae eu cystrawennau’n gloff, eu patrymau brawddegol yn gyfyngedig a’u hynganiad yn ddiffygiol. O’r herwydd nid oes ganddynt sylfaen dda i adeiladu eu strwythur sillafu arno. (Nid yw hyn yn gyfystyr â dweud mai dibynnu ar iaith lafar dda sy’n bwysig i sillafwyr da; yn wir, nid yw’r Gymraeg yn iaith mor ffonetig ag y mynn llawer ohonom gredu, fel y dangosir yn nes ymlaen.)Ond mae yna nifer o blant sy’n sillafu ffurfiau fel ‘gweiffio', 'gorddaf', 'castech', 'chais'. Nid camsillafu y mae’r plant hyn, wrth gwrs, ond sillafu yn gywir yr hyn y mae’n nhw yn ei ddweud. Felly, dylai’r sylw sydd ei angen arnynt gael ei anelu at helpu’r ynganiad a’r lleferydd e.e. a) torri'r gair yn rhannu llai 'dydd-iad-ur', 'gwy-bod-aeth' b) creu pwyslais annaturiol wrth ymarfer dweud geiriau - gwneud, dweud, castell Dylanwad Dwyieithrwydd: Pan fydd plant yn ymdopi â chyfathrebu mewn dwy iaith, a hynny ar lafar ac yn ysgrifenedig, mae yn naturiol i ddylanwad cryfach, neu feistrolaeth lwyrach, o un o’r ieithoedd hynny effeithio ar y llall . Yn wir, mae hyn yn duedd gydnabyddedig yn y modd y mae oedolion yn cymysgu elfennau dwy iaith ; sonnir yn fynych am gystrawennau Seisnig yn dylanwadu ar Gymraeg llafar pobl.Wrth sylwi ar drafferthion sillafu rhai plant, felly, fe welir eu bod yn trosglwyddo egwyddorion a ddysgwyd mewn un iaith i’w mynegiant yn y llall. Un enghraifft amlwg o hyn yw’r duedd i sillafu geirau fel ‘ffordd’, ‘ffair’ a ‘ffermwr’ gydag un ‘f". Un ‘f’ a geir yn ddieithriad ar gychwyn geiriau Saesneg (fair, farm ,four...). Eithriadau yw geiriau ag ‘ff’ ynddynt yn y Saesneg, tra mae hi’n llythyren gyda’i swn penodol ei hun yn y Gymraeg. Ond mae’r glust 'ddwyieithog' yn ei hadnabod fel yr un llythyren, wrth gwrs, ac felly'n twyllo'r sillafwr ansicr. Yn yr un modd mae tebygrwydd swn 'dd' Gymraeg a 'th' Saesneg (weithiau) yn peri i blant ysgrifennu 'ddy', 'ddem', 'ddey', 'widd', etc. Ac os yw 'w' yn gwneud y tro i sillafu 'hwn' pam na wnaiff y tro i sillafu 'look' neu 'should'? Gorddibyniaeth ar yr laith Lafar ‘Isda‘n fana‘n ddisdaw a g‘na fel dwi‘n deud!’ yw’r hyn a glyw’r glust ac y mae ynganiad o’r fath yn hollol dderbyniol. Ond mae’r iaith lafar, yn arbennig yn y Gymraeg, yn talfyrru geirau, yn ‘meddalu’ llythrennau (t – d) ac yn newid llafariaid (e – a yn y gogledd yn arbennig). Golyga hyn fod cryn wahaniaeth yn aml rhwng ffurfiau sy’n dderbyniol yn yr iaith lafar a ffurfiau sillafu confensiynol. Mae gwahaniaeth sylweddol rhwng
Mae gan y plentyn sy’n darllen yn hyderus a rhugl, ac sy’n gweld ffurfiau ysgrifenedig y geiriau, gryn fantais ar y plentyn sy’n meddu ar drafferthion darllen. Nid yw hyn yn gyfystyr â dweud fod pob darllennwr da yn datblygu i fod yn sillafwr da. Fel y dywed Frank Smith, nid yw’n angenrheidiol i ddarllennwr da sylwi’n ofalus ar y geiriau unigol; rhyw lithro drostynt y mae ei lygaid. Ond gan mai gweledol yw sillafu y mae’n dilyn fod plentyn sy’n gweld geiriau yn aml (h.y. plentyn sy’n darllen) yn fwy tebygol o fewnoli ffurf eu sillafiad nag yw’r plentyn sy’n amharod neu’n analluog i ddarllen. Dyslecsia: Canllawiau i athrawon
Dyma'r cymysgu llythrennau a welir amlaf gan ddisgybl Dyslecsia Cymraeg:
Peidiwch â Yn hytrach gwnewch hyn: Cofiwch
RHAN 2 Polisi Dylai pob ysgol lunio polisi sillafu, sy'n amlinellu eu bwriadau ynglþn â hyfedredd plant erbyn B2, B4 a B6; dylai, hefyd, grynhoi y dulliau a ddefnyddir yn yr ysgol i roi sylw i sillafu. Yn amlwg bydd cytundeb staff-gyfan yn greiddiol os am sicrhau cysondeb a dilyniant yn y dulliau addysgu.Amcanion a disgwyliadau ynglyn â medrau sillafu'r plant. erbyn diwedd B2
erbyn diwedd B4
erbyn diwedd B6
METHODOLEG Egwyddorion sy'n hybu Addysgu Effeithiol
sut y dewisir y geiriau? ydyn nhw yn berthnasol i brofiadau ysgrifennu beunyddiol y plant?
beth a wneir wedi’r prawf sillafu?
ATODIAD A - Sampl Darren ATODIAD B - Rhestr o'r gemau a ddisgrifir yn llyfryn y Prosiect Sillafu
Ond o ddadansoddi’r math o wallau a geir yn y darn mae’n bosib gweld y ffodd ymlaen:
Mae’r tri chategori uchod yn gyfrifol a 16 o wallau sillafu’r darn. Byddai gwaith llafar / gweledol ar y mathau hyn yn sïwr o helpu. Mewn geiriau eraill mae’n ofynnol blaenoriaethau rhai gwallau, efallai gyda grwp penodol o blant.
Atodiad B Prosiect 'Gwella Sgiliau Sillafu yn y Gymraeg', 1996-1997 Mae llyfryn bellach ymhob ysgol sy'n amlinellu rhai o'r gweithgareddau sillafu a dreialwyd yn ystod y prosiect hwn. Roedd athrawon o dair ysgol - Ysgol Cefn Coch, Penrhyndeudraeth, Ysgol Bro Cynfal, Ffestiniog ac Ysgol Edmwnd Prys, Gellilydan, - yn ymwneud â'r gwaith. Canolbwyntiwyd ar lunio gweithgareddau fyddai'n gymorth i ddileu rhai gwendidau sillafu penodol, rhai a ganfyddwyd wrth ddadansoddi samplau ysgrifennu plant o'r ysgolion hyn. Mae'r gweithgareddau yn seiliedig ar y ddamcaniaeth mai gweledol yn hytrach na chlywedol, yw sillafu. Felly anelir at gryfhau neu atgyfnerthu'r 'cof gweledol'. Wedi'r cyfan nid yw plant sy'n clywed geiriau fel 'ista', 'ishio', 'dilin' (yn hollol gywir!) yn debygol o sillafu'r ffurfiau cywir o'r geiriau. Na, maen rhaid iddyn nhw weld (trwy eu darllen) ac ail weld (trwy weithgareddau fel y rhain). Wele'r gweithgareddau a gynhwysir yn y llyfryn:
|
