AFGHANISTAN

Mae cynghorau Cymru wedi dweud eu bod yn ceisio eu gorau i ddod o hyd i gartrefi i ffoaduriaid o Afghanistan. Cafodd dros 15,000 o bobl eu hachub o ddinas Kabul gan filwyr y DU ers 15fed Awst, pan gipiodd y Taliban reolaeth yn y wlad. Mae milwyr y DU a gwledydd eraill wedi bod yn Afghanistan ers 2001, ond pan gyhoeddodd Joe Biden, Arlywydd America fod milwyr UDA yn mynd i adael, yna penderfynodd bob gwlad arall y byddent hefyd yn gadael. Wrth i’r milwyr adael roedd llawer o bobl

Afghanistan mewn perygl ac felly roedd rhaid achub dros 100,000 o bobl a’u cludo o’r Maes Awyr yn Kabul.

Pwy yw’r Taliban?

Grŵp Islamaidd eithafol yw’r Taliban, sydd wedi bod yn ymladd i gael rheolaeth yn Afghanistan. Mae’r Taliban am i bawb ddilyn rheolau crefyddol llym iawn ond mae llawer yn credu fod y rheolau yn rhy llym ac yn rhy eithafol. Pan oedd y Taliban yn rheoli’r wlad rhwng 1996 a 2001 cafodd llawer o bethau eu gwahardd ganddynt, gan gynnwys addysg i ferched, teledu, cerddoriaeth a sinema. Roedd yn rhaid i bob dyn dyfu barf ac i bob menyw wisgo burka, sef gwisg hir sy’n cuddio’r corff a’r wyneb. Mae pobl Afghanistan a gwledydd eraill yn poeni y bydd yn rhaid dilyn y rheolau llym yma eto ac felly mae llawer iawn o bobl yn awyddus i ddianc o’r wlad.

AMSER DATHLU!

Dros gyfnod yr haf daeth llwyddiant i Gymru mewn sawl maes.

Hwrê i...

Hwre i holl athletwyr gwych Cymru am ennill medalau yn y gemau Olympaidd a Paraolympaidd yn Tokyo! (Am fwy o wybodaeth am y medalau cer i dudalen 8 i weld y tablu medalau).

Tirlun Llechi Cymru am gael ei wneud yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO. (Am fwy o wybodaeth am y diwydiant llechi cer i dudalen 7).

Beth ydy Safle Treftadaeth y Byd UNESCO?

Mae Safleoedd Treftadaeth yn fannau arbennig ar draws y byd oherwydd eu bod yn cael eu hystyried yn lleoedd pwysig i ddynoliaeth. Maen nhw hefyd yn cael eu gwarchod ar gyfer y dyfodol. Erbyn hyn mae pedwar Safle Treftadaeth y Byd UNESCO yng Nghymru:

  • Tirlun Diwydiannol Blaenafon
  • Traphont Ddŵr a Chamlas Pontcysyllte
  • Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward I
  • Tirlun Llechi gogledd Cymru

1

DYDDIAU I’R DYDDIADUR

Miri Mes

Dyma ymgyrch gan Cyfoeth Naturiol Cymru sy’n annog

plant i gasglu mes ar gyfer plannu coed derw cynhenid ac i godi arian i’w hysgol neu grŵp cymunedol. I ddarllen mwy cer i Rifyn 4 Y Cliciadur.
https://bit.ly/3CxSW50.
Mae gen ti tan 18.10.21 i ddanfon y mes at CNC ac mae gwobr Mesen Aur ar gael i’r grŵp sydd yn casglu’r mes o’r ansawdd gorau. Am fwy o wybodaeth ac i gofrestru, dilyn y linc https://bit.ly/3AuKFgJ

Wythnos Ailgylchu

https://bit.ly/2TQYia8

Diwrnod Heddwch Rhyngwladol

https://bit.ly/3Cgyc1O

Wythnos Beicio i’r Ysgol

https://bit.ly/2VwmMGk

Mis Hanes Pobl Ddu

https://bit.ly/3fvLk9n

Am fwy o wybodaeth am bobl ddu yng Nghymru cer i Rifyn 16.

Wythnos Gofod y Byd (World Space Week)

https://bit.ly/3ftDwoM

Eleni mae’r wythnos arbennig hon yn dathlu merched yn y gofod.

Wally Funk

Ym mis Gorffennaf eleni daeth Wally Funk y person hynaf i deithio i’r gofod, yn 82oed. Cafodd y ddynes arbennig yma ei gwers hedfan cyntaf pan oedd yn 9 oed, daeth yn beilot yn 17 oed ac ar hyd ei hoes mae wedi treulio dros 19,000 o oriau yn hedfan. Roedd ganddi freuddwyd ar hyd ei hoes i deithio i’r gofod ac yn y 1960au bu’n rhan o grŵp o 13 o ferched i gwblhau cynllun hyfforddi NASA. Er gwaetha pasio’r profion anodd tu-hwnt, ni chafodd wireddu ei breuddwyd am nad oedd merched yn cael hedfan i NASA ar y pryd. Roedd rhaid i Wally aros dros 50 mlynedd arall i gael mynd i’r gofod a gwireddu ei breuddwyd pan deithiodd gyda Jeff Bezos o gwmni Amazon ar roced y New Shepard ar yr 20.7.21.

Diwrnod yr Afal

Cyfle i warchod ac i ddathlu'r ffrwyth arbennig yma.

https://bit.ly/3A6xodU

I ddarllen am bwysigrwydd ffrwythau a llysiau cer i Rifyn 16.

Calan Gaeaf

I ddarllen mwy am hen arferion Calan Gaeaf yng Nghymru (ac i ddarllen stori am ysbrydion) cer i Rifyn 10.

Diwrnod Tân Gwyllt

I ddarllen ffeithiau ffrwydrol am dân gwyllt cer i Rifyn 16.

Sul y Cofio

I ddarllen am y pabi coch cer i Rhifyn 16.

Wythnos Gwrth-Fwlio

https://bit.ly/3A67NBS

2

Byddi di angen:

  • Plât papur x2.
  • Paent - mae angen glas golau i’r awyr a glas tywyllach i’r môr.
  • Brws paent a phensil.
  • Siswrn a glud
  • Papur
  • Pensilau lliw, creonau neu binnau ffelt
  • Pin wedi ei rannu (split- pin)

Tip:

Os wyt ti’n ei chael hi’n anodd tynnu llun dolffin gelli di gael hyd i lun neu dempled ar y we neu ddefnyddio papur olrhain (tracing paper).

DOLFFIN YN LLAMU

Dyma waith dylunio a thechnoleg ble mae’r dolffin yn edrych fel ei fod yn llamu o’r môr wrth i ti ei droi.

3

Rhwng y 31ain o Hydref a’r 12fed o Dachwedd bydd Cynhadledd Newid Hinsawdd y Cenhedloedd Unedig (UN Climate Change Conference) yn digwydd yn Glasgow. Nôd y gynhadledd yw dod ag arweinwyr y byd at ei gilydd i gydweithio i helpu’r amgylchedd ac i roi camau yn eu lle i leihau cynhesu byd-eang. Bydd COP26 yn gyfle i weithredu ar frys ar dargedau Cytundeb Paris 2015.

Cytundeb Paris 2015

Cytunodd 126 o arweinwyr gwledydd y byd ar darged i leihau cynhesu byd-eang yn COP21 Paris 2015. Y targed oedd gwneud yn siŵr na fydd tymheredd y byd yn codi yn fwy na 2°C, ac yn ddelfrydol yn ddim ond 1.5°C, a hynny er mwyn cael hinsawdd niwtral erbyn canol y ganrif.

Greta Thunberg

Gwestai enwog mewn digwyddiadau newid-hinsawdd yw Greta Thunberg. Rhoddodd Greta ei haraith enwog ‘How dare you’ yn Efrog Newydd 2019. Dilyna’r linc i weld yr araith:

https://bit.ly/2TUlSmz

Fodd bynnag, mae Greta wedi dweud na fydd yn mynd i’r cyfarfod yn Glasgow eleni oherwydd ei bod yn credu nad yw’n ddiogel i bawb

fod yna oherwydd y Coronafeirws. Yn ôl Greta mae annhegwch yn y ffordd mae brechlynnau Covid-19 yn cael eu rhannu. Nid yw’n cytuno â’r ffaith fod pobl ifanc iach yn cael brechlynnau mewn gwledydd cyfoethog, tra bod pobl fregus mewn gwledydd tlawd yn gorfod mynd heb frechlyn.

Cyfle i ti gael dweud dy ddweud yn COP26

Mae Climate Cymru am fynd â lleisiau Cymru i gynhadledd COP26, gan gynnwys lleisiau plant a phobl ifanc. Dyma gyfle i ti, dy ddosbarth neu dy ysgol i roi neges i arweinwyr y byd ynglŷn â’r amgylchedd. Gelli di ysgrifennu cerdyn post neu recordio neges. Mae manylion am hyn, ynghyd â fidio am Gymru, yr hinsawdd a chynhadledd COP26 ar wefan Climate Cymru. https://climate.cymru/cy/adref/

JOHN MERRILL

CERFLUNYDD

Cerflunydd sy’n gweithio’n bennaf gyda choed derw ac ar raddfa fawr yw John Merrill. Mae’n gweithio yn ardal Glyn Ceiriog, ger Llangollen. Mae gwaith trawiadol John i’w weld mewn nifer o leoliadau yng Ngogledd Cymru, tybed oes 'na ddarn o waith yn ymyl ble rwyt ti’n byw?

4

YSBRYD 'TA BE'?

'Does gen i ddim ofn!' meddai Ben am y pedwerydd gwaith, 'does gen i ddim ofn y tywyllwch, a does dim y fath beth ag ysbryd.'
Gafaelodd yn Moron y gath a'i gwthio allan o'r babell, cyn cau'r sip. 'Dydi'r gath ddrewllyd yna ddim yn cael cysgu yma beth bynnag!' chwarddodd, a neidio ar y gwely gwynt. 'Na, does gen i ddim ofn, a dw i'n gwybod mai trio ein dychryn ni mae Taid, felly paid â chymryd dim sylw!'
Doedd Macsen ddim mor siŵr. Pan gytunodd i aros mewn pabell yng ngardd Taid, roedd yn olau dydd a'r haul yn gwenu. Ond wedi iddi nosi, roedd yr ardd yn lle gwahanol iawn. Roedd Ben ei gefnder yn ddeuddeg oed a doedd arno ofn dim. Doedd Macsen ddim yn siŵr o'r antur yma, yn arbennig efo stori Taid yn

fyw yn ei gof.
'Hen filwr ydy'r ysbryd,' meddai Taid gan nodio'n ddoeth, 'hen filwr o gyfnod Owain Glyndŵr, medda' nhw ... ac mae o'n dal yma yn chwilio am y ffordd yn ôl i'r castell.'
'Ydach chi wedi ei weld o Taid?' holodd Macsen, ond ysgwyd ei ben wnaeth Taid cyn ychwanegu 'Naddo sdi, dw i heb ei weld, ond mi glywes i sŵn un tro...'
'Sut sŵn Taid?' chwarddodd Ben, doedd stori Taid ddim am ei ddychryn - dim o gwbl!
Roedd Ben a Macsen yn mynd i’r un ysgol a Ben oedd y ceffyl blaen. Doedd dim yn ei ddychryn. O! Fe hoffai Macsen fod mor ddewr â'i gefnder.
Wedi gwthio'r gath allan o'r babell tyrchodd y ddau yn eu bagiau. 'Be sydd gen ti i fwyta?' holodd Ben.
'Haribo,' gwenodd Macsen, 'a Coke.'
Eisteddodd y ddau ar y gwely gwynt, wedi eu lapio yn eu sachau cysgu. Roedd

pobman yn dawel, dim ond sŵn slyrpian a chnoi.
'Wyt ti'n meddwl fod Taid wedi clywed sŵn yr hen filwr go iawn?' mentrodd Macsen.
'Naddo siŵr, dim ond trio ein dychryn ni mae o.' Torrodd Ben wynt yn uchel a chwarddodd y ddau.
'Ddylia hynna ddychryn yr hen filwr yna!' meddai gan wasgu'r can Coke a'r paced Haribo gwag. Roedd y babell yn dywyll, a doedd golau'r ffôn yn dda i ddim i oleuo'r corneli tywyll. Doedd yr un o'r ddau yn siŵr beth i'w wneud nawr fod y bwyd wedi gorffen. 'Shsh... be' oedd hwnna?' sibrydodd Ben.
'Be'? Glywes i ddim byd.' Teimlai Macsen ei galon yn dechrau curo. 'Hwnna!' sibrydodd Ben wedyn. Arhosodd y ddau yn hollol lonydd, ond fedrai Macsen glywed dim.
'Jocian!' chwarddodd Ben a phwnio Macsen yn ei ochr.

Swatiodd y ddau wedyn yn eu sachau cysgu gan wrando ar sŵn y nos. Draw yn y coed tal roedd tylluan yn hwtian a heb fod ymhell roedd anifail bach yn rhedeg trwy'r dail.
Yna'n sydyn neidiodd rhywbeth ar do'r babell a throdd Ben y golau i gyfeiriad y sŵn. Yno, roedd siâp du yn crafangu am y babell, dwy law anferth gydag ewinedd miniog yn ceisio dod i mewn. Roedd ei ben yn flewog ac roedd ganddo ddwy lygad werdd yn fflachio.
'Waaa!' bloeddiodd Ben, a thaflodd y ffôn i'r awyr. 'Be sy?' holodd Macsen yn syn. 'Yr hen filwr ydi o...' gwichiodd Ben.
Chwarddodd Macsen, agorodd y sip a rhuthrodd y siâp dychrynllyd i mewn.
'Miaw.'
'Ond does dim ffasiwn beth ag ysbryd yn nac oes Moron!' meddai Macsen wrth wylio Ben yn rhuthro am y tŷ.

Be' ydi dy farn di?

Gwisg ysgol

Mae'r ysgol wedi ail-ddechrau ac efallai dy fod wedi cael dillad ysgol newydd ar ddechrau'r tymor. Beth yw dy farn di am wisg ysgol? Wyt ti'n cytuno fod angen gwisg arbennig, neu a wyt ti'n credu y dylai disgyblion gael yr hawl i ddewis beth i'w wisgo?

5

Y Plastigion Cyntaf

Cafodd deunydd synthetig (deunydd wedi ei greu drwy broses gemegol), ei ddefnyddio gyntaf gan Americanwr o'r enw Wesley Hyatt yn 1869. Yn y cyfnod hwnnw, roedd galw mawr am ifori (gan amlaf o gyrn eliffantod) i greu nwyddau, ac roedd yn rhaid difa eliffantod i gael ifori. Llwyddodd Hyatt i gynhyrchu deunydd cryf fedrai gael ei siapio i edrych fel ifori a phren, ac felly nid oedd cymaint o alw am ddeunyddiau naturiol. Ar y dechrau felly cafodd plastig ei greu i geisio gwarchod byd natur.

Potel Blastig

  • Mae llawer o boteli plastig yn cael eu gwneud allan o ddeunydd o'r enw PET neu polyethylene terephthalate. Deunydd sy'n cael ei wneud trwy broses gemegol gan ddefnyddio olew a nwy yw PET.
  • Mae peli bach o PET yn cael eu cynhesu mewn popty arbennig nes iddynt doddi.
  • Yna bydd yr hylif yn cael ei dywallt i mewn i fowld siâp tiwb.
  • Yn dilyn hynny bydd y tiwb yn cael ei gynhesu eto, ei roi mewn mowld arall siâp potel cyn i aer gael ei chwistrellu i mewn i'r tiwb gan ei chwyddo.
  • Ar ddiwedd y broses mae potel o ddeunydd ysgafn a chryf wedi ei chreu.

Mae Bae Ceredigion yn gartref i’r grŵp mwyaf o ddolffiniaid yn Ewrop, wedi eu rhannu dros 60 milltir o arfordir. Mae poblogaeth o dros 250 o ddolffiniaid trwyn-potel (bottlenose dolphin) yn byw yn y bae, ac maen nhw’n olygfa gyffredin rhwng mis Mai a mis Tachwedd. Yr amser gorau i’w gweld yw’n gynnar yn y bore, gyda’r nos ac yn syth ar ôl llanw uchel, ac mae Grŵp Monitro Dolffiniaid a Chanolfan Bywyd Gwyllt y Môr, Cei Newydd yn gwneud gwaith ymchwil i ddysgu mwy amdanynt ac yn helpu i’w gwarchod.

Gelli di weld ffrydio byw o gamera ar y ganolfan yng Nghei Newydd drwy ddilyn y linc:

Gelli di hefyd deithio ar dripiau cwch o Gei Newydd er mwyn ceisio gweld y creaduriaid arbennig yma.

Ffeithiau Ffab am y Dolffin Trwyn-Potel:

  • Mamal yw dolffin ac mae angen dod i wyneb y dŵr i anadlu bob tua 7 munud.
  • Mae ganddynt drwyn neu big byr sy’n edrych fel eu bod yn gwenu bob amser. Fel arfer maen nhw’n lliw llwyd ac maent yn mesur rhwng 2 a 4m o hyd.
  • Gallant nofio yn ardderchog, gan gyrraedd cyflymder o dros 30 milltir-yr-awr a phlymio hyd at 250m o dan y dŵr.
  • Gallant gyfathrebu (neu ‘siarad’) drwy wichian, chwibanu, neidio allan o’r dŵr, agor a chau eu cegau a tharo pennau ei gilydd.

6

Erbyn diwedd y 19eg, roedd tua 17,000 o bobl yn gweithio mewn chwareli ac roedd galw mawr am lechi Cymru. Roedd llechi Cymru'n cael eu hallforio o amgylch y byd, a daeth nifer o borthladdoedd bach yn bwysig yn y diwydiant allforio llechi. Un o'r rhain oedd Porthmadog; yno byddai llongau'n cael eu hadeiladu yn arbennig ar gyfer allforio llechi Blaenau Ffestiniog. Yn y cyfnod cynnar byddai'r llechi yn cael eu defnyddio yn Lloegr, Iwerddon a Ffrainc, ond pan oedd y diwydiant ar ei anterth byddai llechi’n cael eu hallforio i:

  • America
  • De Affrica
  • Gogledd Ewrop yn arbennig yr Almaen
  • Awstralia

Mae llechi Cymru yn parhau i gael eu hallforio heddiw.

Ffansi Ffaith?

Roedd y Rhufeiniaid yn defnyddio llechi gan eu defnyddio ar do caer Segontiwm yng Nghaernarfon.

  • Ar ddiwedd y 19eg, Chwarel y Penrhyn oedd y chwarel agored fwyaf yn y byd gyda gwaelod y chwarel yn mesur 1.6 km o un pen i’r llall.
  • Ar ei phrysuraf, roedd dros 3,000 o ddynion yn gweithio yno.
  • Mae'r chwarel yn bwysig hefyd oherwydd ei chysylltiad gyda'r frwydr am hawliau i weithwyr. Ym mis Tachwedd 1900 aeth y chwarelwyr ar streic, parhaodd Streic Fawr y Penrhyn am dair blynedd gan achosi caledi mawr a rhwygiadau o fewn y gymdeithas.

  • Chwarel yr Oakley oedd y chwarel danddaearol fwyaf yn y byd.
  • Mae ganddi 26 llwyfan lle byddai'r llechi'n cael ei dynnu o'r graig.
  • Mae'n 460 metr o ddyfnder.
  • Roedd tua 50 milltir o draciau yn ymestyn nôl a blaen o dan y ddaear a byddai dynion yn gwthio'r wagenni ar hyd y traciau i gario'r llechi i'r wyneb.
  • Byddai'r wagenni wedyn yn cael eu tynnu a'u gwthio ar hyd yr inclein i gyrraedd y melinau a'r rheilffyrdd.
  • Teulu'r Oakley oedd y perchnogion tir yn yr ardal a dyna sut yr enwyd hi'n chwarel yr Oakley.

Roedd y gwaith yn galed ac yn beryglus. I osgoi taith hir yno ac adref byddai dynion yn dod i ardal y chwarel i aros mewn tai arbennig o’r enw ‘barics’. Byddai dynion o Fôn yn codi am dri'r bore ar fore Llun i gyrraedd eu gwaith yn Chwarel Dinorwig, Llanberis. Bydden nhw'n mynd adre wedyn ar brynhawn Sadwrn.

Byddai 'criw' o ddynion yn gweithio ar y graig a byddai gan bob un ei waith arbennig ei hun. Dyma waith rhai ohonynt:

  • Creigiwr - gwaith y creigiwr oedd defnyddio ffrwydron i ryddhau darn o'r graig.
  • Holltwr - ei waith fyddai defnyddio cŷn i hollti'r blociau mawr o lechen.

7

Enw: Cai Patchett

Oed: 9

Ysgol: Ysgol Waunfawr

Hoff bynciau yn yr ysgol: Addysg Gorfforol a Gwyddoniaeth.

Diddordebau: Mynd ar fy iPad, mynd a'r cŵn am dro, cerdded mynyddoedd a phêl-droed.

Fedri di ddweud ychydig am dy antur a beth wnaeth dy ysgogi i fynd amdani: Mi gerddais fyny tri chopa dros dri diwrnod. Roedd y rhain yn cynnwys mynyddoedd uchaf yr Alban, Lloegr a Chymru. Mi wnes i ddringo Ben Nevis, Scafell Pike a’r Wyddfa. Roeddwn i'n cerdded i godi arian i'r Gymdeithas Awtistig Genedlaethol, ac i godi ymwybyddiaeth o'r cyflwr. Mae hynny'n bwysig i mi gan fy mod i'n Awtistig fy hun.

Uchelgais: Bod yn rheolwr busnes llwyddiannus.

Unrhyw dips i eraill fyddai'n hoffi gwneud rhywbeth tebyg: Cofia orffwys pan fyddi angen, a chofia fynd â digon o fwyd, dŵr a dillad addas.

Diolch Cai am ddweud dy hanes a llongyfarchiadau mawr - rwyt ti wir yn SEREN!

CYMRU'N COLLI CYFLE

GEMAU RHAGBROFOL CWPAN Y BYD 2022

Wythnos diwethaf, cafodd tim pel-droed Cymru fuddugoliaeth wych yn erbyn Belarws gyda Gareth Bale yn sgorio hatrig i roi buddugoliaeth o 3-2 i Gymru, ond colli cyfle fu'r hanes yn erbyn Estonia nos Fercher. Gyda gêm ddi-sgôr yn erbyn Estonia, mae Cymru nawr naw pwynt ar ôl gwlad Belg, sydd ar frig y grŵp. Mae'n rhaid i Gymru ennill pob gêm sy'n weddill os am orffen gyda gobaith o fynd trwodd i gemau Cwpan y Byd yn Qatar.

Bydd dau rifyn o'r Cliciadur yn ymddangos ar Hwb bob tymor. Bydd y rhifyn nesaf ar gael ddydd Llun 15fed Tachwedd. Cofia gysylltu drwy e-bostio cliciadur@cynnal.co.uk - byddwn wrth ein boddau yn clywed dy farn a dy syniadau.

8